Gullvekta 
Merknadar til danske stubbar
  13 › 1 › 3  SETT SEKSJON SØK PÅ SIDENE FØRRE NESTE

Ymse ord

Reservasjonar Samlinga  

Om AT-nummer, ATU-nummer og ML-nummer

AT er frå forbokstavene i etternamna Aarne og Thompson, og viser til eit internasjonalt klassifiseringssystem for eventyr og skjemtesoger. AT-nummer har blitt ført vidare av ATU-nummer frå 2004. Då kom ei revidering av dette klassifiseringssystemet. [Uther, 2004] [Meir]

AT- og ATU-nummera viser til motiv-grupper, dvs. historietypar. Slike AT-nummer finst opplista i internasjonale eventyrkatalogar, med rom for godt og vel 2500 enkle intrigar, plott, med modifikasjonar.

AT-nummer som har vore i bruk i hundre år, er stort sett uendra som ATU-nummer også, men skildringane av eventyrtypane etter ATU-nummer i den nye katalogen er grundigare.

Kongsdottera på erta

ATU 704, Princess on the Pea. Hans Christian Andersen hadde høyrt forteljinga som barn, og det er truleg ho er rotfest i folklore, kanskje svensk tradisjon, for forteljinga er ikkje kjent i dansk, munnlig overlevering. Då forteljinga kom ut i 1835, mislikte danske kritikarar henne av mange grunnar, men seinare har det vel endra seg. [Wikipedia, s.v. "The Princess and the Pea"].

Alternativ lærdom: Dei hadde låke madrassar før i tida, danskane.

[Til eventyret]

Den misforståtte fuglen

Dette eventyret har Andersen lagd sjølv. Det blir dermed kalla eit kunsteventyr. Då veit ein kven som har laga det. For folkeeventyr veit ein ofte kven som fortalde dei for nedskrivarar, som Asbjørnsen og Moe. Kan hende endra nedskrivarane noko på historier dei fekk høyre også; dei redigerte og "sydde saman ulike versjonar. Asbjørnsen og Moe gjorde slikt også.

[Til Andersen-eventyret]

Nye keisarklede

Eventyret er omsett til over hundre språk. Andersens forteljing er basert på ei historie frå Libro de los ejemplos (eller El Conde Lucanor) frå 1335, av Juan Manuel, fyrsten over Villena. Eventyret stammar altså frå ei spansk samling med åtvarande forteljingar. Andersen kjente ikkje den spanske originalen; han las historia i tysk omsetting, og gjorde dessutan ein del tillempingar og endringar i versjonen sin. [Wikipedia, s.v. "The Emperor's New Clothes"]

I denne gjendiktinga er somt gjort ein heil del meir uklart enn i Andersens versjon. Det er med vilje, berre så det er sagt. Skikkeleg durkdrivne skan snakke uklart så folk mistyder det og narrast, meir eller mindre som følge av eigne, ubevisste tildriv dei ikkje rår så godt med.

Kor utbreidd er det å tale om slikt som neppe er synlig, og kven tener på det? Kor står til dømes himmelen i nett det biletet? Har pompøst kledde folk som "ber slikt eit slep", gode haldepunkt utanom berre å gå vidare i prosesjonar og forfekte saker og ting dei ikkje ser med anna enn fanatismens blinde auge, og utan å sjå dei sjølve? Maktar dei som lever på det usette og udokumenterte å vere retteleg fine? Det kan ein jo lure på, også om ein har bispen til morbror og slekta spekka med sokneprestar.

Kan det vere slik at paraderings- og prosesjonssykje går saman med fanatismens golde tildriv? Dei går ofte i spann! Det er leitt om dei rår grunnen aleine.

[Til eventyret]

Det far gjer, er aldri gale

Eventyr-typen som dette Anderson-eventyret er forma over, finn ein att i Gudbrand i Lia. Typen har ATU-nummeret 1415 og tittelen "Lucky Hans". [Uther, band 2, s 204-05].

[Til eventyret]

Grantreet

Somme historier får strøtankar etterhengt, andre får mykje gildare merknader der nokon fortel kva ho synest, korfor, i så fall, og følger opp med fakta om når diktaren skreiv verket sitt, korleis det er bygt opp, kva det kan likne eller vere lån ifrå, meir ifrå bakgrunnen for verket, når det blei gitt ut, korleis lesarar og kritikarar reagerte før, og korleis stoda er i vår tid. Får ein vite mykje slikt, blir ein for orientert å rekne. Då har ein fått gode svar på spørjeorda "Kven, kva, kor, korfor, korleis, når". Det er ikkje alltid ein finn svar på alle.

Somtid får eit resyme greie seg: Historia om ei gran som støtt vil vekse og bli større, bli skipsmast og reise vekk. Ho endar som julegran utan å forstå at stasen ho får hengt på seg, ikkje er berre for henne, men for andre. Livet hennar som såkalla kjendis blei overlag kort. Om vinteren blei ho sett opp på loftet. Der fortalde ho historier for musene og håpte å bli planta ut at når våren kom. Men i staden blei ho hogd opp til brensel og sett fyr på.

Resymeet utfylt: Somtid blir resymeet utfylt noko, kanskje med strøtankar som gir vink om moral: På eitt nivå er soga for barn, på eit anna for vaksne. Alle får høyre at det gjeld å verdsette kjendiseri-tilvære som rett ofte ber gale av stad. Det gjeld å ta vare på røtene sine og halde seg nær til det naturlege – det forstår ikkje den drøymande grana som endar som brensel etter å ha underhalde andre. Ho fekk oppfylt ein fin draum, og blei ikkje var draumens bakside før ho stod nokså einsam framfor bålet.

Spesielle saker: Som i mange andre forteljingar av Andersen kan andre enn menneske tale. Fuglane, vinden, sola snakkar med vesle-treet og oppmuntrar det til å verdsette eit liv i fred og ro der ingen kjem og utnyttar det ganske tankelaust så det går dukken.

Ein går ikkje som katten om den varme grauten til sist: Uskikken med avhogne juletre er ikkje biologisk likande. Ein får finne betre skikkar. Ei strømpe i stua kan høve, men finn du ein salsgal butikkeigar som går med på det?

[Til Andersen-historia]

Det er ganske sikkert!

"Det er ganske visst!" heiter eventyret på dansk. Det handlar om spreiing av rykte.

Apropos. Ein finn neppe noko gale i at kvinner og menn har tatt til å barbere vekk kroppshår for å sjå betre ut til badesesongen, men i kva grad liknar det å plukke av seg fjør? Og i kva grad er det biologisk velgrunna?

[Til Andersen-eventyret]

Nattergalen

"Nattergalen er eit kunsteventyr av Andersen. Det handlar om ein keisar som føretrekker ringlinga til ein juvelprydd, mekanisk fugl framfor songen til ein levande nattergal. Når keisaren er like ved å døy, syng nattergalen han frisk att.

Den reisevillige Andersen hadde ikkje vore i Kina, men "den svenske nattergalen", operasongaren Jenny Lind, gjorde eit overlag gromt inntrykk på han, om det kan ha noko med eventyret å gjere.

Ekte tvers gjennom mot etterlikningar. Temaet i eventyret - om ekte vare i forhold til mekanisk og ettergjort og etterlikna - er stadig aktuelt, og meir no enn før, for det finst mange fleire og meir raffinerte etterlikningar i verda enn på Andersens tid. The real thing har neppe falske fjør, og er jamt flott forma. Skapningar har slikt ved seg.

Vi kan vel også minnast at ein kan vere ute å køyre - biologisk talt - om ein berre syng for 'pæng', show og glam, og ikkje fordi ein har bra lyst til det. Men om song og songlyst blir utnytta til andre si vinning, i stor skala og over ein låg sko, då kan låke tider litt etter litt ha køyrd over oss. Slikt er vi ikkje kalla til å gi vår velsigning, meiner no eg.

[Meir: Wikipedia, s.v. "The Nightingale (fairy tale)"]

[Til Andersen-eventyret]

Klosshans

Andersen har arbeidt på eit folkeeventyr av typen ATU 853, The Hero Catches the Princess with Her Own Words, som hos Asbjørnsen og Moe heiter Kongsdottera som ingen kunne målbinde.

[Til eventyret]

Vesle-Klaus og Store-Klaus

Andersen har her arbeidt på eit folkeeventyr av typen ATU 1535, The rich and the poor farmer. Det tilsvarar Store-Per og Vesle-Per hos Asbjørnsen og Moe. [Meir: Uther, bd. 2, s. 267-69]

[Til eventyret]

Grisepassaren

Ordet "grisepassar" her i soga har i og for seg ikkje noko som helst med hestesport å gjere, trass i ord som "Jag är medryttare på en häst som bara grisepassar, det är inte så kul" og Hjälp! Mitt föl grisepassar. Her skal grisepassar bety ein som passer grisar. Før i tida gjekk grisane i det fri, både i Noreg og andre land, og kunne trenge å bli gjett og passa av mange grunnar.

Dingsar å bli lokka av. I "Svindedrængen" har Andersen sett saman eit eventyr av delar ein finn i folkeeventyr. Ein forsmådd friarprins med skikkeleg teknisk givnad forhandlar i land mange kyssar frå ei urøynd keisardotter, mister respekten for henne av di ho ter seg slik, og vil dermed ikkje ha henne. Ved å gi eventyret ei slik ending - fjernar Andersen seg frå den velprøvde slutten på tilsvarande folkeeventyr og nokre andre litterære eventyrkjelder. Hovering blir møtt med smask som slumpar til å fornedre. Der folkeeventyr fortel om ei høgferdig kongsdotter som mildnar i motgang og får ektemannen kjær mot slutten, lar Andersen henne fortvile over stoda si etter å ha blitt jaga vekk av far sin og droppa av han som gjekk inn for henne men som fekk henne i klemma. Eit folkeeventyr som liknar i mangt, er det om Håken Borkeskjegg, som er av eventyrtypen ATU 900, King Thrushbeard. Grimm-brørne har med eit eventyr av same slaget, "König Drosselbart" som omsett til engelsk har gitt namn til 900-gruppa av liknande eventyr King Thrushbeard på engelsk. Enda lenger attover: I ei italiensk eventyrbok, Pentameronen (1634) av Giambattista Basile, er ei forteljing om den høgferdige Cinziella og fyrsten av Belpaese som gjer kur til henne og så, etter grufull hemn over å ha blitt forsmådd, giftar seg med henne. Det finst mange andre forteljingar over ein slik leist, men Andersens eventyr skil seg altså ut i korleis det endar. [Jf. oversyn hos Uther, bd. 1, s. 523-24; og Pentameronen, 4. dag, 10. forteljinga]

Det gjeld kva som er bra for menneska i lag i verda. Som i eventyret om nattergalen (ovanfor) tar Andersen opp forholdet mellom naturleg og kunstig. Keisardottera som held av bra grejor og går langt for å få dei, har ikkje fatta at det levande har noko meir ved seg – og at det vi omgir oss med, kan forringe oss eller gjere oss rikare. Somme seier beint ut at somme dyr hjelper menneska å bli menneskelegare. No veit eg ikkje om det gjeld bjørnen, men ein kjekk katt vil vel passe somme.

Beinborga og steinborga. Ei anna side ved naturleg versus kunstig er dekt av ordet "Beinborga er betre enn steinborga (engelsk ordtak)." Når vi snakkar biologisk høgverd, er det faktisk slik, men det spørs også kor låk og fæl den som held til i beinborga er, og kor mykje gull som er i steinborga, med meir. I Nytestamentet kjem eit liknande syn fram: kroppen er det verkelege tempelet, er "ekte vare" - jf. 1 Korintarbrev 6:20 og 2. Korintarbrev 6:16. Salomos tempel når ikkje heilt opp i forhold til alt som går føre seg i kroppstempelet. [Jf. 1 Kongebok 6-9 osv.; 1 Korintarbrev 7:14-16; jf. Wikipedia, "Solomon's Temple"]

Med fare for gjentak: Når prestar skvettar vatn inst i gamletempelet, har vi ikkje noko som minner om befruktning i kroppstempelet? Ein kan kanskje fylle ut med det Paulus skriv om "frelsande samleie" - sidan basisen for fullbyrda ekteskapet før i tida var samleie. [Jf. 1 Kongebok 6-9 osv.; 1 Korintarbrev 7:14-16; jf. Wikipedia, "Solomon's Temple"]

Turistfoto, sauen og steinkyrkja. Så når vi er på turistferder og tar foto av mykje, kva er mest verdifullt som ferdaminne? Det blir vene, rørlege "beinborger" (skapningar) framfor steinkyrkjer av alle slag. Landskap kan også vere fine når det er godt vér. Heilt enkelt: Sauen som går og beitar fredfylt framfor steinkyrkja, har mest ved seg av dei to, om enn ikkje høgaste prislappen. Maktar ein ikkje sjå og verdsette biologisk verd og ta rimelig bra følger av det biologiske høgverdet - og det biologiske mangfaldet - går det jo nedetter, også for planeten. Andersen har vel ein aldri så liten, minneverdig bodskap he mellom linjene. Mellom linjene - der får ein lese så mykje . . .

[Til Andersen-eventyret]

Barnet i grava

Sank gode minne ved kvalitetstid saman, t.d. Før eller sidan kjem vel dauden til nokon som står nær, og til sist ein sjølv. Prosessen med å forsone seg med det som ikkje er til å vende, går gjennom visse fasar, som blir noko ulikt skildra i faglitteraturen (psykologien). Det gjeld å ta vare på gode minne og kanskje lære eitkvart av dei vonde, og i somme tilfelle å halde fram å leve trass mangt og mykje.

Sorgprosessen tar si tid. Dette er eit kunsteventyr eg har korta av. Forteljinga skildrar starten av emnet "handtering av suter og sorger" bra, for det blir halde for god latin å unngå å gå i stå ved å mure seg inne, det vil seie isolere seg for mykje. Engelsk Wikipedia har med ein heil del meir og meir utførleg om sorg og sørgeprosessen enn den tilsvarande innføringa på norsk, dansk og svensk - og så finst god faglitteratur til hjelp også. Eg vil nemne boka The Grief Recovery Handbook av John W. James og Russell Friedman (2009). Boka er omsett til svensk og har her tittelen Sorgbearbetning: ett handlingsprogram för känslomässig läkning vid dödsfall, separationer och andra förluster (Svenska institutet för sorgbearbetning, 2004). [Wikipedia, s.v. "Grief"].

Forskjellar kjem fram. Når alt dét er sagt, høver det å få fram at folk er forskjellige, og mykje i verda er individuelt forma. Så mang ein kan vel uttrykke sorg på til dels eigne måtar.

[Til forteljinga]

Potetene

Andersen fortel frå europeisk kulturhistorie! Stykket er klassifisert som Andersen-eventyr 164: Kartoflerne.

[Til eventyret]

Ønska til den late guten

Fritt etter Evald Tang Kristensen 1895:138-39 og 1995 bd 1:215-16.

I ein artikkel av Lene Andersen (2008) om hell og lykke i eventyr samla av Evald Tang Kristensen, er dette eventyret trekt fram. Kongsdotter og slott etter nær sagt ingenting gjort, verkar veldig mystisk.

Kva for oppfatningar kan ein lese ut av at hell og framgang i verda kjem ved å la seg overtale av ein frosk til ei bitte lita anstrenging - mot å få tre ønske oppfylt til takk? Folk legg ulike perspektiv på saka, men trolldom ligg nok i det – talande froskar er teikn på slikt . . .

I Andersens artikkel er nemnt vidare perspektiv omkring å vinne hell og lykke i eit bondesamfunn som var.

[Til eventyret]

Sporven og gjestebjørnen

Henta frå Børresen 1948, s. 16-17.

[Til stubben]

Reven og hanen

Frå Børresen, 1948, s. 15.

[Til soga]

Skatten

Gitt att frå Grundtvig 1876:226-30]

[Til soga]

Grisesalet

Gitt att frå Lykke-Olesen og Pedersen1983:162-66.

Bonden i historia er frå Ty, og byen er Ålborg.

[Til soga]

Jomfruspranget

Denne stubben (segna) er gjendikta. Forskjellen mellom segn og eventyr er stundom ikkje god å sjå. Segna finst frå Jacob Grimm si samling tyske segner [1986:1:212 o.a], og på dansk heiter ho "Jomfruspringet" i Thiele si samling [1968:1:71].

[Til soga]

Katten

Skrøna står i Kristensen 1905, nr. 12 (s. 8). Også denne finst på tysk - mellom Grimm-eventyra.

[Til soga]

Kongsdottera på glasberget

AT 530: Kongsdottera på glasberget — Tre brør blir ein etter ein sendt for å vakte ei løe eller ei eng som blir ramponert av eit monster om natta. Dei to eldste brørne blir skremde vekk, men den yngste lykkast og sikrar seg ved det hestar og rustning. Takk vere dei rir han til kongsgarden utan å bli kjent og tar gulleple eller lenker frå ei kongsdotter som har blitt sett høgt opp, på eit glasberg, tilmed. Alle friarane blir samla, så kongen kan finne han som rei så høgt og vann, og då gir helten seg til kjenne og giftar seg med kongsdottera.

Det gjeld å vere skarpskodd.

[Til soga]

Innpå narra

Eventyr med AT-nummer ifrå 1000 til 1160 - som dette - kjem inn under hovudoverskrifta Guten og det dumme trollet. — Det finst ei mengd kombinasjonar av motiv og/eller typeelement (og dermed AT-nummer) i slike stubbar. Eventyret er det danske "Noget nær narret", samla av Evald Tang Kristensen og gitt att i Danske folkeeventyr ved Preben Ramløv [1983, s. 138-57]. Jamfør eit norsk døme her: Jutultabbar.

[Til soga]

Samling                   H. C. Andersen i utval – SAMLINGA

Danske eventyr, eventyrmerknadar, litteratur  

Andersen, Lene. "Held og lykke: Forestillinger om lykke i sagn og eventyr optegnet af folkemindesamleren Evald Tang Kristensen omkring 1870". Fortid og Nutid, juni 2008, s. 83-106.

Bødker, Laurits. Danske folkeeventyr. København: Rosenkilde og Bagger, 1960.

Børresen, Aage. Eventyr for alle pengene.. København: Gad, 1958.

Basile, Giambattista. The Pentamerone. Tr. Benedetto Croce. 2 band. London: Lane the Bodley Head, 1932.

Ellekilde, Hans. Vore danske folkeæventyr. Første udvalg, København: Det Schønbergske, 1928.

Ewald, Carl, tr. Grimms samlede eventyr. København: Nyt Nordisk Forlag, 1987.

Gregersen, Torben. Varulve, lygtemænd og andre danske sagnvæsener. København: Lademann, 1988.

Grimm Brothers. Grimm's Fairy Tales. London: Penguin Classics, 1995.

Grimm, Jacob Ludwig Karl. The German Legends of the Brothers Grimm. Vol. 1. Ed. and tr. Donald Ward. Philadelphia: The Institute for the Study of Human Issues, 1981.

Grimm, Jacob Ludwig Karl. The German Legends of the Brothers Grimm. Vol. 2. Ed. and tr. Donald Ward. Philadelphia: The Institute for the Study of Human Issues, 1981.

Grimm, Jacob. Deutsche Sagen. Berlin: Neues Leben, 1986.

Grundtvig, Svend, red. Danske Folkeæventyr. Bind 1. København: Hans Reitzel, 1876.

Grundtvig, Svend, red. Danske Folkeæventyr. Bind 2. København: Hans Reitzel, 1878.

Gyldendal. Molboerne. 8.utg. København: Gyldendal, 1965.

James, John W., and Russell Friedman. The Grief Recovery Handbook. 20th Anniversary Expanded ed. New York: HarperCollins, 2009.

Kristensen, Evald Tang. Eventyr fra Jylland, Tredje Samling (Jyske Folkeminder, bd. 12), 1895, s. 138-39 (nr. 28).

Kristensen, Evald Tang. Molbo- og aggerbohistorier, samt andre dermed beslægtede fortællinger.København: F. V. Backhausen's bogtrykkeri, I kommisjon hos Gyldendal, Kjøbenhavn, 1905, nr. 12 (s. 8).

Kristensen, Evald Tang. Eventyr fra Jylland, ved Viveke Arnstad, bd 1, 1995, s 215-16.

Kristensen, Evald Tang. Eventyr fra Jylland II, ved Vibeke Arndal. Odense: Odense Universitetsforlag, 1998.

Kristensen, Evald Tang. Eventyr fra Jylland III, ved Vibeke Arndal. Odense: Odense Universitetsforlag, 2000.

Lykke-Olesen, Peder, og Ole Pedersen, red. Skattegraveren: En Evald Tang Kristensen antologi. København: Dansklærerforeningen/Skov, 1983.

Nielsen, Egon. Skyggen og andre danske folkesagn. København: Vindrose, 1980.

Ramløv, Preben. Danske folkeeventyr. København: Gyldendal, 1983.

Thiele, Just Mathias. Danmarks folkesagn, 3 band. (red., Per Skar). København: Rosenkilde og Bagger, 1968.

Toggerbo, Rasmus. De gamle molbohistorier. Ebeltoft: Elles Boghandel, 1982.

Uther, Hans-Jörg. The Types of International Folktales: A Classification and Bibliography Based on the System of Antti Aarne and Stith Thompson. Vols 1-3. FF Communications No. 284-86, Helsinki: Academia Scientiarum Fennica, 2004.

Danske eventyr, OPP SETT ARKIVDEL NESTE

Danske eventyr, o.a. BRUKARGAID med bokoversyn, ymse råd og anna. [Lenke]
© 2000–2014, Tormod Kinnes, cand.philol. [E-post]  ᴥ  Ansvarsfråskriving: [Lenke]