Ulsterkarar: Godbitar frå Asbjørnsen og Moe
| 13 › 4 › 20 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |  |
- Innleiing
- Fiskarsønene
- Svigerson til Edmund Ulster kjem til
- Dei tre bukkane Bruse
- Reven som gjetar
- Hanen og reven
- Skipperen og Gamle-Eirik
- Edmund Ulster og dei gode hjelparane
- Korfor isbjørnen er kvit og klokare
Innleiing
 |
| Soger som stammar frå Asbjørnsen og Moe sine samlingar |
Det finst mange variantar av dei same eventyra rundt om. Ørnulf Hodne har laga kjekk oversikt over det på engelsk. [Tyno].
Dei fleste sogene her er henta frå den redigerte samlinga etter Asbjørnsen og Moe. Dei to sydde saman ulike variantar og redigerte på anna vis også, slik det er fortalt om i serien Norsk eventyrbibliotek. Somme av eventyra som kjem er ein tanke endra, men sjå etter direkte omsetjingar av dei og andre eventyr frå samlinga til Asbjørnsen og Moe. Så godt som heile første bandet er på nynorsk her: LENKJE. - Tormod Kinnes
Fiskarsønene
 |
| "Dei gamle syntest det var ille om kolbrennarar skulle få kongsdøtre, kan ein skjøne." |
Nei, sa mannen, det kunne han ikkje, han hadde slite heile dagen og ingenting fått, så han måtte ha den med heim til kokefisk.
Ja, då det ikkje var råd til å sleppe, bad fisken at han skulle hogge den opp i åtte stykke: to skulle han gi kona si, og to skulle han gi bikkja, to hoppa, og to skulle han leggje på bordet. Lever og lunge skulle han grave ned i kjellaren. Dette gjorde mannen.
Då det lei om en stund ble kjerringa fremmelig og fødde to gutebarn, bikkja fekk to kvelpar og hoppa to folar, og på bordet kom det opp to sverd.
Gutane blei kalla Edmund og Evis. De voks opp som gode vener, og store og staute karar blei det. Dei var så like at ein mest ikkje kunne kjenne dei frå kvarandre. Det kom godt med. Så bad Edmund om lov til å dra ut i verda og freiste lykka. Det fekk han, og faren sa han skulle ta den hunden som først gøydde, den hesten som først knegga, og det sverdet som først rørte på seg når han kom inn til dei.
"Og ha alltid på deg ein sterk ulster av god vare, så vil det gå vel i nordavinden," sa mor hans til fagnad. Ein god genser var liksom noe dei syntes dei måtte ha i gamle dagar. Det var slik laga.
Så rusta han seg ut og reiste av garde. Då han hadde ridd langt og lenger enn langt, kom han til ei stor sandstrand. Best som han rei bortover den, møtte han ei svartkledd vogn og inni sat ei sorgkledd kongsdotter og krøkte seg fælt. Han som kjørte, sette henne av på stranda og reiste sin veg. Dette syntest Edmund var rart, og så gjekk han bort til jomfrua og spurde korfor ho skulle sitje der.
Jo, sa ho, der kom eit troll som ikkje åt anna enn jomfrukjøt; det hadde ete opp alle jomfruene som fanst der i landet, ho var den siste som var att, for ho var dotter til kongen, og henne hadde kongen lova vekk til den som kunne frelse henne.
Var det ingen råd til å få frelst henne frå trollet, spurde han. Nei, det var det ikkje.
"Ja, eg vil nå våge det likevel, eg," sa Edmund; han var av det slaget. Men kongsdottera tagg og bad at han skulle ha seg av vegen, det var nok at trollet gjorde ende på henne, om det ikkje også skulle ta livet hans.
Så la det til å suse og bruse i sjøen, og så kom det opp eit stort troll.
"Sit du her hos brura mi?" sa trollet.
"Det er ikkje meir di enn mi," sa Edmund.
"Det skal vi nappast om," sa trollet.
"Ja nok," sa Edmund. "Hest opp og spenn, hund opp og bit, sverd fram og hogg!" sa han. Så blei det basketak, og det varte ikkje lenge før trollet måtte bite i bakken, og då det var gjort, skar Edmund tunga ut av det og gjømte den vel.
Så reiste dei, og kongsdottera var glad, det kan ein nok vite. Då dei kom bortimot kongsgarden, sa ho at han skulle sitje att der, til kongen kom etter han med hestar og vogn. Men det ville ikkje Edmund; skulle det så vere, så ville han helst bli med med det same, "for du glømmer meg berre," sa han.
"Korleis skulle eg kunne glømme deg som har frelst meg i den ytste naud?" sa kongsdottera, og så tok ho ein ring og knytte i håret hans.
Så måtte han bli att, og ho reiste. Men då ho kom på den store brua utafor kongsgarden, møtte ho kolbrennaren til kongen.
"Kjem du levande att?" sa han.
Ja, ho fortalde at det hadde komme ein gut i sterk ulster og frelst henne.
"No skal du seie til kongen at det er eg som har frelst deg," sa kolbrennaren; "eller så skubbar eg deg utfor brua."
Nei, det ville ho ikkje, men han truga henne på livet, og så tenkte ho at ho kunne alltid seie sant når ho berre kom heim.
Ho hadde ein liten hund, og den kom imot henne. Då ho kom til kongsgarden, sprang den oppetter henne og slikka henne om munnen; så glømte ho reint Edmund og det ho hadde lova. Kongen var glad, det kan ein nok vite, for at ho var frelst og han hadde fått henne att, men han syntest det var ille at kolbrennaren skulle ha henne. Men korleis det var eller ikkje var, så tok dei då på å lage til bryllaup.
Imens sat Edmund og venta og venta, så den tjukke ullgenseren kom godt med. Men då det ikkje kom noen for å hente han, reiste han til ein annan kongsgard, som ikkje låg langt derifrå. Der budde son til kongen, bror til kongsdottera som Edmund hadde frelst.
Guten spurde kva det var for gjestebud dei heldt der borte i den andre kongsgarden. Å, det var søstera som hadde bryllaup med ein kolbrennar som hadde frelst henne frå sjøtrollet, sa kongssonen.
"Korfor er ikkje du i bryllaupet då?" spurde Edmund.
"Nei, eg er ikkje riktig sams med far min, eg," sa han. "Men det skulle vere moro å få noe av den maten og det drikket som dei har i bryllaupsgarden," sa kongssonen.
"Det er ikkje meir påkosta det," sa Edmund. "Hest og hund og sverd, gå fram og ta fatet og ølkanna som står framfor brura!" Ja, dei gjekk imellom vaktar og tenarar midt inn i salen og tok fatet og kanna.
Då kongssonen og Edmund hadde smakt på kjøttet og flesket og hadde drukke seg vel utørste, sa kongssonen at det skulle
vere moro å smake på steika og vinen dei hadde i bryllaupsgarden.
"Det er ikkje større påkosting det," sa Edmund. "Hest, hund og sverd, far fram og ta steika og vinen som står på bordenden framfor kongen!" Ja, dei gjekk midt mellom alle vaktene og tenarane og tok steika og vinen og strauk av garde med. Dette ville kongen ha greie på, men før han fekk spurt, var dei borte, både dyra og sverdet.
Då kongssonen og Edmund hadde levd vel, ete steika og drukke vinen, så syntest kongssonen det skulle vere moro å smake på bryllaupskaka òg.
"Det er ikkje meir påkosta enn som så det," sa Edmund. "Hest, hund og sverd, gå bort til kongsgarden og ta bryllaupskaka som står for dronninga." Ja, dei var ikkje seine om det, men denne gongen måtte dei både slå og bite og hogge seg veg. Og så blei dei seinka så lenge at kongen fekk vite kven som åtte dyra og sverdet. Så sende han bod på Edmund og bad til bryllaup. Men han ville ikkje utan at kongen kom sjølv og forlikte seg med sonen sin og henta dei til bryllaupsgarden med hestar og vogn. Ja, det var ikkje anna råd då, og så fór dei til bryllaup begge to.
Guten i genseren blei sett til bords tett innved brura, og på den andre sida sat kolbrennaren. Stortrollet hadde han hengt opp over bordet.
"Kva er det for ein diger kropp?" sa Edmund.
"Det er stortrollet eg drap då eg frelste jomfrua," sa kolbrennaren.
"Det er rart at slikt eit stort troll er utan tunge," sa Edmund, han såg inn i kjeften på det.
"Nei, slike stortroll har ikkje tunge, dei," sa kolbrennaren.
"Det var også noe prat; alt som lever har tunge," sa Edmund.
"Nei då."
"No skal du sjå," sa Edmund, han tok opp tunga og stakk inn i kjeften på trollet; "Sit fast!" sa han, og så sat den fast.
"Vil du seie det ikkje har tunge?" sa Edmund.
Så snudde kongsdottera seg, og så fekk ho sjå ringen som hang i håret hans. "Der er han som har frelst meg!" sa ho.
Dette syntest kongen var rart. "Du sa jo det var kolbrennaren," sa han. Så fortalde ho korleis alt var gått til, at kolbrennaren ville skubbe henne utfor brua om ho ikkje sa det var han som hadde frelst henne. Men då blei kongen harm og let kolbrennaren bli
putta ned i den siste mila han hadde laga, så lyse logen stod opp over han. Så blei det rette bryllaupet halde, og kongen var så glad at han drakk til han dansa.
OM KVELDEN, då brurefolka var komne ned i
brurekammerset, såg Edmund eit lys som brann langt borte. Han spurde kva det
var.
Å, det var ein trollkjerring som budde der, sa kongsdottera, mor til trollet
han hadde teke av dage. Då Edmund hørte det, måtte han av garde, og det
på flygande flekken. Ho bad at han ikkje skulle fare, men det var inga råd, han
måtte og han skulle.
Då han kom inn i stua til trollkjerringa, bad han om å få
låne hus der om natta, "og kor skal eg gjøre av hesten, hunden og sverdet
mitt?" sa han.
"Ta tre hår frå hovudet og bitt dei!" sa trollkjerringa. Ja, det gjorde
han, men så blei dei til stein alle i hop, og han også.
Kongsdottera venta og venta i sju lange og sju breie, men alt ho venta, så kom
ikkje brudgommen heim att. Og så blei det sorg på kongsgarden nok ein gong.
DÅ DEI IKKJE hørte noe frå Edmund der
han var frå heller, så syntest fiskaren, far hans, at han fekk sjå korleis
det var med han. Han gjekk ned i kjellaren, der han hadde grave ned levra og tunga til
fisken. - Der var det fullt med blod. Då han kom opp att, sa han til Evis, den andre
sonen: "No får du i vegen, bror din er i livsfare!"
Evis tok den andre hesten, den andre hunden og det andre sverdet, og så
reiste han. Då han hadde ridd eit drygt stykke, kom han også til den store
sandstranda, der broren hadde gjort av med stortrollet. Der møtte han ein gammal
mann, og han spurde han kva det var for gardar som låg der borte, og korfor dei var
kledde i svart.
Jo, han kunne fortelje litt av kvart og alt i hop, om at kongsdottera var frelst av
ein kjekk gut, og om bryllaupet og kolbrennaren, og om at guten gjekk frå kongsdottera
brurenatta - og sia hadde ingen sett noe til han. Evis skjøna det var broren han
fortalde om, og så gjekk han like opp på kongsgarden; der fekk han syn for segn,
for han var så lik den andre at både kongen og kongsdottera trudde det var rette
brudgommen. Dei blei så urimelig glade at det var ikkje måte på det. Men
då han kom i brudekammerset om kvelden, spurde han også kva det var for eit lys
dei såg.
"Minnest du ikkje kva det er for eit lys?" sa kongsdottera. "Det var jo dit du
reiste, sist vi var komne inn her?"
"Jaså!" sa Evis, og han var grei. Han ville og måtte hjelpe bror sin.
Ja han måtte nok dit att, sa han. Og alt ho gret og bad, så måtte og ville
han av garde, det var ikkje å spørje om det.
Då han kom inn i stua til trollkjerringa, bad han også om han kunne
få lånt hus, "og kor skal eg gjøre av hesten, hunden og sverdet mitt?" sa
han.
Ho sa til han som til broren, at han skulle ta tre hår av hovudet sin og bitte
dei.
"Nei, om eg gjør!" sa Evis. "Skaff først fram bror min, hesten hans,
hunden og sverdet!" sa han. Ho visste ikkje noe om dei, sa ho, men så ropte
Evis:
"Hest, hund og sverd fram, spenn og bit og hogg!".
Så måtte ho gi seg. Ho tok ned ei flaske av veggen og dryppa på
fire steinar som låg der, og så blei dei levande att. Men det første dei
brukte livet til, det var å slå i hel trollkjerringa. Så tok dei flaska og
skvetta over heile steinrøysa som låg utafor, og dermed blei alle steinane
levande, dei blei til folk og til fe alle i hop. Så reiste dei attende til
kongsgarden; der ture dei bryllaup så det blei hørt og spurt over sju
kongerike, for då var rette brudgommen kommen. Det var han som sia blei vidkjent som
Edmund Ulster.
Svigerson til Edmund Ulster kjem til
DET VAR EIN GONG ei enke som sat på ein liten gard med mager jord under ei vestvendt li, men utsikta var storveges. Ho hadde ein einaste son. Ho streva med guten til han hadde gått for presten og blitt konfirmert; men då sa ho til han at no kunne ho ikkje fø han lenger. Han fekk dra ut og tene for maten han åt.Guten vandra ut i verda med det same. Då han hadde gått opp ein bakke og ut mot vest, møtte han ein storvaksen, fremmend mann. Han var minst to meter høg og brei som ei dør.
"Kor skal du hen?" spurde mannen.
"Eg skal ut i verda og prøve å få meg teneste," sa guten.
"Vil du tene hos meg?"
"Å ja, det trur eg då," sa guten.
"Så skal du få det godt hos meg," sa mannen; "du skal berre halde meg med selskap og ikkje gjøre noen ting elles. Dei andre er så redde meg av di eg er brei og snarsint av meg."
Så blei guten med han til ein stor gard, det var Klokkarvika. Han levde vel med mat og drikke, og hadde lite eller ingenting å gjøre, men han såg aldri eit menneske hos mannen.
Ein dag sa mannen i Klokkarvika til han: "No reiser eg bort i tre veker. I den tida får du vere aleine, men du må ikkje gå inn i noen av desse fire kammersa her. Gjør du det, tek eg vel livet av deg når eg kjem heim att."
Nei, sa guten, det skulle han nok ikkje.
Men då mannen hadde vore borte i eit par veker, kunne ikkje guten berge seg, men gjekk inn i det eine kammerset. Han såg seg rundt om, men såg ikkje noe anna enn ei hylle over døra, og der låg ein pisk av nypetorn. Dette var å forby meg svært dumt, tenkte guten.
Då dei tre vekene var gått, kom mannen heim att.
"Du har vel ikkje vore inne i noen av kammersa?" sa han, "for det kan eg snart sjå," sa mannen. Dermed gjekk han inn i det som guten hadde vore i. "Du har vore her," sa han, "og nå skal du miste livet."
Guten gret og bad for seg, og då det var overstått, svalna sinnet hos mannen, og dei var nesten gode venner att.
Ein tid etter reiste mannen bort på ny. Han skulle vere vekke i tre månader, sa han. Guten fekk ikkje setje sin fot i kammersa han ikkje hadde vore i før; men der han hadde vore, kunne han gjerne gå. No heldt seg frå å kike etter i to månader, men så gjekk han inn i eit nytt kammers. Han blei ikkje var noe meir enn ein hylle over døra der inne. På hylla stod ein heller stor stein og ei vasskrukke. Skulle han vere så redd for slikt? tenkte guten att.
Då mannen kom heim, spurde han om han hadde vore i noen av kammersa. "Slikt kan eg snart sjå," sa mannen, "så no skal du miste livet!"
Men guten gråt og fekk bli verande likevel, då sinnet hadde lagt seg. Då det heile hadde roa seg, levde han likså godt som før. Han og mannen var liksom venner.
Ei tid etter skulle mannen reise att. No ville han vere vekke i fem månader. Då tre dagar var att, kunne ikkje guten la vere å smette inn i det tredje kammerset. Han såg slett ikkje noe der inne, berre ein lem i golvet. Han løfta den og såg ned; der stod ein svær koparkjel og putra og kokte, men han såg ingen varme under. Er det varmt i den kjelen? tenkte guten, og stakk fingeren nedi for å kjenne etter. Då han tok den opp att, var den forgylt over det heile. Guten skrapa og vaska den, men forgyllinga ville ikkje gå av. Då batt han ei fille omkring den, så ingen skulle skjøne kva han hadde gjort.
Men med det same mannen i Klokkarvika kom heim, reiv han filla vekk. Då såg han fingeren lyste som gull. Guten gråt og tagg for å sleppe å bøte med livet for det, og jammen sleppte han. Då blei guten klokare.
Mannen reiste bort for fjerde gong. Då skulle han ikkje kome att før etter åtte månader. Guten måtte ikkje tenkje på å gå inn i det fjerde kammerset, for sånt kunne ikkje mannen la han sleppe ifrå med livet. Slik var det der i garden. Og stovene var dei minst like redde for.
Guten klarte ikkje samle seg om anna, så ein dag måtte og skulle han inn i det fjerde rommet som snarast. Der stod ein stor, svart hest. Den hadde eit glotrau ved hovudet og mye høy ved halen. Guten syntest det skulle vere omvendt, så han bytte om så høyet stod ved hovudet.
Så sa hesten: "Sia du har slikt vett og hjertelag som dette viser, skal eg frelse deg. Kjem mannen ifrå Klokkarvika heim og finn deg etter dette, så blir det ikkje godt for deg. Men no skal du gå opp på kammerset som er like over her, og ta ei lærkølle som heng der. Ta ikkje noen av dei som er blanke i skaftet, for du skal bruke den mest rustne du ser. Den skal du ta, ser du."
Det gjorde guten. Hesten sa at han fekk kle seg naken og gå ned i kjelen som stod og kokte i det andre kammerset, og bade. Eg blir vel bra forgylt å sjå på då, tenkte guten mens han gjorde som hesten sa. Men då han hadde bada, blei han ikkje til gull, slik han frykta, men heller ven og trivelig, så raud og kvit som mjølk og blod, og mye sterkare enn før.
"Kjenner du noen endring?" spurde hesten.
"Ja," sa guten.
"Prøv å løfte meg," sa hesten.
Det kunne han, og sverdet svinga han som ingenting.
"Legg no salen på meg," sa hesten, "og gløm ikkje å ta med kølla og pisken, steinen og vasskrukka, og så - så fer vi!"
Då guten hadde kome opp på hesten, bar det av stad så han ikkje visste korleis han kom fram.
Han rei ein stund, så sa hesten: "Eg synest eg hører ein dur. Sjå deg om, kan du sjå noe?"
"Det kjem mange, mange etter oss, det kan vere tjue stykke," sa guten.
"Ja, det er mannen i Klokkarvika det," sa hesten, "No kjem han med sine."
Dei rei enda ei stund, til dei som kom etter, var nær innpå.
"Kast nå tornepisken bak deg over skuldra di," sa hesten, "men kast den rettelig langt frå meg!"
Det gjorde guten. I det same voks det opp ein svær, tjukk nypetornskog.
Så rei guten eit langt, langt stykke mens mannen i Klokkarvika måtte heim etter noe å hogge seg gjennom skogen med.
Om ein stund sa hesten igjen: "Sjå bakover, kan du sjå noe no?"
"Ja, det er som ein stor kyrkje-allmuge," sa guten
"Det er mannen ifrå Klokkarvika det. Han har fleire med seg. Kast no den store steinen, men kast den langt ifrå meg!"
Med det same guten gjorde som hesten hadde sagt, blei det eit stort berg bak han. Så måtte mannen i Klokkarvika heim etter noe å hogge seg gjennom berget med, og mens han gjorde det, rei guten eit godt stykke att.
Så bad hesten han sjå seg attover på ny, og då såg han det yrte som ein heil hær av soldatar - det var bonden i Klokkarvika med alle sine med seg, sa hesten. "Slå no vasskrukka ut bak deg, men vakt deg vel så du ikkje søler noe på meg!" sa den.
Det gjorde guten; men han til å spille ein drope på hestebaken. Så blei det eit digert vatn bak dei, men av dropen han spilte, kom hesten til å stå langt uti vatn. Den sumde til lands like fullt. Då alle dei leie frå Klokkarvika og folket der kom pilande til vatnet, la dei seg ned for å drikke det tomt, og så slurka dei i seg til dei sprakk.
"No er vi kvitt dei," sa hesten.
Så reiste dei i lang, lang tid; til slutt kom dei til ei grøn slette i ein skogdal som låg for seg sjølv nær fjorden. "Legg vekk lærkølla og ta berre dei fillete kleda dine," sa hesten; "ta så salen av meg og slepp meg, og heng alt inn i den store innhole linda her. Lag deg dernest ein parykk av granlav og gå opp til Ulster Gard. Den ligg tett ved her, og der skal du be om teneste. Når du så treng meg, så gå berre hit og rist på grimen, så kjem eg sikkert til deg."
Guten gjorde som hesten hadde sagt, og då han fekk på lavparykken, blei han så ussel og bleik og tufsete å sjå på at ingen kunne kjenne han att. Først skulle han få vere i kjøkkenet og bere vatn og ved til kokka.
Men så spurde kokkejenta: "Korfor har du den stygge parykken? Ta av deg den, eg vil ikkje ha noen så stygge her inne."
"Det kan eg ikkje" svarte guten, "eg er ikkje heilt rein i hovudet."
"Nå, men så får du gå ned til stallmeisteren, du passar nok best til å gå og moke i stall og fjøs, slik du er stelt," kom kokka til.
Då stallmeisteren bad han ta av parykken, fekk han same svaret, og så ville ikkje han heller ha han; "du kan gå til gartnaren," sa han, "du passar best til å gå og grave i jorda."
Hos gartnaren fekk han lov å bli, men ingen av dei andre tenarane ville liggje i hus med han. Derfor måtte han sove for seg sjølv under trappa til lysthuset; det stod for seg sjølv hadde ei brei trapp. Under den fekk han litt mose til seng. Der låg han så godt han kunne. Det var ikkje stort.
Då han hadde vore på Ulster Gard ein tid på det viset, hendte det seg ein morgon at sola rann i det same guten hadde teke av seg lavparykken og stod og vaska seg. Då var han så ven at det var ein lyst å sjå.
Garddottera såg den vene gartnarguten oppe frå vindauget sitt og syntest ho aldri hadde sett noe så trivelig. Ho spurde straks gartnaren korfor guten låg ute under trappa.
"Ingen av dei andre tenarane vil liggje med han," sa gartnaren.
"La han kome og liggje ved døra inne på kammerset mitt i kveld. Då vil ingen halde seg for gode til å la han liggje i hus med seg sia," sa garddottera.
Gartnaren sa det til guten.
"Meiner du eg skal gjøre det," sa guten; "så ville dei seie at det var noe mellom meg og garddottera."
"Du har nok ingen grunn til å vere redd for det du," svarte gartnaren, "du som ikkje er fager utapå."
"Ja ja, når du seier det, så får eg vel gjøre det," sa guten.
Då han skulle oppetter trappene om kvelden, trampa og slamma han slik i veg at dei måtte be han gå sakte, så ikkje gardeigaren skulle høre det. Det var Edmund Ulster sjølv, det. Guten kom inn og la seg, og tok straks til å snorksove. Så sa garddottera til tenestejenta si: "List deg bort og ta av han lavparykken," og det gjorde ho. Men i det same ho ville nappe den, heldt han på den med begge hender og sa at den fekk ho slett ikkje. Dermed la han seg til å snorke att. Garddottera gav tenestejenta eit nytt vink, og så fekk ho nappa parykken av han. Då låg guten der så frisk og trivelig som garddottera hadde sett han i morgonsola. Sia låg guten kvar natt oppe på rommet hos garddottera.
Men det varte ikkje lenge før Edmund Ulster fekk høre at gartnarguten låg hos dottera hans kvar natt. Då meinte han det var rettast å stengje dottera inne på kammerset så ho ikkje fekk å kome ut, verken natt eller dag. Alt ho gråt og bad for seg og guten, så hjelpe det ikkje.
Ein tid etter blei det ufred i dalen, og Edmund Ulster måtte ruste seg mot ein granne som ville ha alt i området - han ville ta gardriket frå han med vald, ikkje berre fusk og knep. Då guten hørte det, bad han fangevaktaren gå til Edmund Ulster for seg, og be om rustning og sverd og lov til å vere med i kampen. Det fekk han, og det drog meir med seg. Guten blei sitjande fast i ei myr. Der sat han og hakka til seg sjølv: "Hei, vil du opp! Hei, vil du opp!" sa han. Det hadde alle moro av mens dei rei forbi. Men så fort dei var borte, sprang han til linda, tok lærkølla og rista på grimen. Då kom hesten og sa: "Gjør du ditt beste for Edmund Ulster, så skal eg gjøre mitt!"
Då guten kom setjande, var kampen alt i gong, og Edmund Ulster var i eit basketak mot yngre krefter. Best det var, hadde guten jaga fienden lang veg med kølla si, og så for han vekk ifrå dei på hesten sin. Edmund Ulster og karane hans undra på kven dette var som kom og hjelpte dei. Då dei for heimover, fann dei guten utan hest og kølle. Han sat og hakka i myra. Då lo dei slik dei skulle.
Andre dagen karane drog ut, fann dei guten i myra enda. Han hadde stått tidligare opp og sett seg til for dei slik. Men med det same dei hadde dei ridd forbi, sprang han til linda og alt gjekk som førre dagen. Alle undra på kva det var for ein fremmend kjempe som hadde hjelpt dei. Det var ingen som gjetta på guten, forstår seg.
Dei drog heim om kvelden, fann dei guten i myra der han stod og hakka - og då dei drog ut igjen tredje morgonen, var guten igjen i myra. "Hei, vil du opp! Hei vil du opp!" skreik han til noen røter.
"Han kjem til å svelte halvt i hel her," sa gardfolka mens dei rei forbi, og så lo dei så dei var ferdige til å falle av hestane.
Ikkje før var dei borte, så skunda han seg til linda att, og kom etter til basketaket, nettopp som det galdt. Den dagen kølledrap han den andre gardeigaren, og så blei det ein fæl slutt på striden med det same.
Då slaget om godset var over, kjente Edmund Ulster att gartnarguten på eit merke han hadde sett før. No tok dei han mellom seg til Ulster Gard. Garddottera såg han oppe frå vindauget og blei så glad at ho skreik:
"Der kjem kjærasten min også!" sa ho.
Då fekk han henne til ekte og halve garden med på kjøpet. Den dagen bryllaupet stod, fann han hesten så stur - den hengte med øyra og ville slett ikkje kneggje. Slik var det laga. Då han talte til hesten og spurde kva som feilte den, fekk han til svar:
"Ta sverdet attom meg og hogg hovudet av meg!"
"Uff då! Det vil eg då ikkje," sa den nye storemannen; "men du skal få alt du vil ha, og stå på stas støtt."
"Gjør du ikkje som eg seier, skal eg nok vite å få livet av deg," sa hesten.
Så måtte brudgommen gjøre det. Han løfta sverdet og hogg av hovudet på hesten. Då stod med eitt den vakraste kongsson der hesten hadde stått.
"Kor i all verda kom du frå?" spurde svigerson til Edmund Ulster.
"Det var eg som var hest," svarte gardeigaren. "Før var eg den som åtte garden til han du drap i kampen i går. Det var den bonden som kasta trollham på meg og selde meg til dei i Klokkarvika. Men no får eg riket mitt att, og du og eg blir grannar her - det er vel det beste. For vi skal aldri gå til klabb og babb mot kvarandre."
Det gjorde dei ikkje heller. Den eine kom ofte og gjesta den andre.
Dei tre bukkane Bruse som skulle til seters og gjøre seg feite
DET VAR EIN GONG tre bukkar som skulle til seters og gjøre seg feite. Alle tre heitte Bukken Bruse. På vegen var det ei bru over ein foss dei skulle over, og under den brua budde eit stort, fælt troll med auge som tinn-tallerker, og nase så lang som eit riveskaft.Først kom den yngste Bukken Bruse og skulle over brua.
Tripp trapp, tripp trapp, sa det i brua.
"Kven er det som trippar på mi bru?" skreik trollet.
"Å, det er den minste Bukken Bruse; eg skal til seters og gjøre meg feit," sa bukken. Den var så fin i målet.
"No kjem eg og tek deg," sa trollet.
"Å nei, ta ikkje meg, for eg er så liten eg. Vent berre, så kjem den mellomste Bukken Bruse. Han er mye større."
"Ja vel då," sa trollet.
Om ei lita stund kom den mellomste Bukken Bruse og skulle over brua.
Tripp trapp, tripp trapp, tripp trapp, sa det i brua.
"Kven er det som trippar på mi bru?" skreik trollet.
"Å, det er den mellomste Bukken Bruse som skal til seters og gjøre seg feit," sa bukken. Den var ikkje fin i målet, den.
"No kjem eg og tek deg," sa trollet.
"Å nei, ta ikkje meg. Vent berre, så kjem den store Bukken Bruse, han er mye, mye større."
"Ja vel då," sa trollet.
Rett som det var, kom den store Bukken Bruse.
Tripp trapp, tripp trapp, tripp trapp, sa det i brua. Bukken var så tung at brua knaka og braka under den.
"Kven er det som trampar på mi bru?" skreik trollet.
"Det er den store Bukken Bruse," sa bukken. Den var så grov i målet.
"No kjem eg og tek deg," skreik trollet.
"Ja, kom du!
Eg har to spyd,sa bukken. Og så rauk den på trollet og stakk ut auga på det, slo sund både marg og bein, og stanga det utfor fossen. Så gjekk den til seters. Der blei bukkane så feite, så feite at dei nesten ikkje orka å gå heim att. Og er ikkje feittet gått av dei, så er dei det enno.
med dei skal eg stikke auga ut
på deg!
Eg har to store kampesteinar,
med dei skal eg knuse marg og bein
på deg!"
Snipp snapp snute, det eventyret er ute.
Reven som gjetar
DET SAT EIN GONG ei kone på Ulster-garden, ei som skulle ut og leige gjetar, men
som ikkje skilde for vel mellom folk og dyr. Så møtte ho ein
bjørn."Kor skal du hen?" sa bjørnen.
"Å, eg skal ut og leige gjetar," sa kona.
"Vil du ikkje ha meg til gjetar?" spurde bjørnen.
"Jo, berre du kan lokke, så -" sa kona.
"Hø-i!" sa bjørnen.
"Nei, deg vil eg ikkje ha," sa kona då ho hørte det, og gjekk sin veg.
Då ho hadde gått eit stykke, møtte ho ein tobeint ulv.
"Kor skal du hen?" sa ulven.
"Eg skal ut og leige gjetar," svarte kona.
"Vil du ikkje ha meg til gjetar?" spurde ulven.
"Ja, kan du lokke, så -" sa kona.
"Uh-uh!" sa ulven.
"Nei, deg vil eg ikkje ha," sa kona.
Då ho hadde gått eit stykke til, møtte ho ein lur rev.
"Kor skal du hen?" sa reven.
"Å, eg skal ut og leige gjetar," sa kona.
"Vil du ikkje ha meg til gjetar?" spurde reven.
"Jo, berre du kan lokke, så -" sa kona.
"Dill-dall-holom!" sa reven, så grant og fint.
"Ja, deg vil eg ha til gjetar," sa kona og så sette ho reven til å gjete buskapen sin.
Første dagen reven gjette, åt han opp alle geitene til kona; den andre dagen gjorde han ende på alle sauene hennar, og tredje dagen åt han opp alle kyrne.
Då han så kom heim om kvelden, spurde kona kor han hadde gjort av buskapen hennar.
"Skallen er i Gamlelva og kroppen i holtet," sa reven.
Ho stod nettopp og kinna; men ho syntest ho likevel måtte sjå etter. Mens ho var borte, smatt reven ned i kinna og åt opp fløyten. Då kona kom heim igjen og fekk sjå det, blei ho så arg at ho tok det vesle fløytegrannet som var att og slo det etter reven, så han fekk ein skvett på enden av halen.
Slik var det reven fekk kvit haletipp. Og trur du det ikkje kan du sjå etter sjølv.
ORD FORKLART:
Å kinne er
"kjerne smør" på bokmål. Ei kinne er ein innhol reiskap til det.
Hanen og reven
I FJØSET på Ulster-garden stod mange kyr på bås om vinteren, og
utafor voks møkkahaugen. Det var ein gong ein hane som stod på den
møkkahaugen og gol og flaksa med vengene. Så kom reven bortåt
den."God dag!" sa reven. "Eg hørte nok du gol," sa han, "men kan du stå på eitt bein og gale og blunke slik far din kunne?" sa Mikkel.
"Det kan eg vel," sa hanen og stod på eitt bein. Men han let att berre det eine auget. Og då han hadde gjort det, briska han seg og slo med vengene som han hadde gjort noe stort.
"Det var vent," sa reven; "det er mest likså vent som når presten messar uti Dubley-kyrkja. Men kan du også stå på eitt bein og gale og late att begge auga på éin gong? Det trur eg knapt du kan!" sa Mikkel og la til: "Nei, far din, det var kar til mann, det," sa han.
"Å, eg kan då det eg også," sa hanen, og stod på eitt bein og let att begge auga og gol. Hui! Reven sprang straks på han, tok han over nakken og slengte han på ryggen så han ikkje fekk gale ut før det bar til skogs med han så fort Mikkel orka å springe.
Då dei kom under ei gammal kvistegran, slengte Mikkel hanen i bakken, sette foten på brystet hans og ville ta seg ein smakebit.
"Du er ikkje så gudfryktig som far din, Mikkel," sa hanen; "han korsa seg og bad for maten han," sa han.
Mikkel ville då vere gudfryktig - for all del. Så sleppte han taket og skulle til å leggje labbane i kross og lese. Vips! flaug hanen opp i eit tre.
"Du skal nok ikkje sleppe for det," sa Mikkel ved seg sjølv; gjekk så bort og kom att med eit par tynne og breie fliser etter tømmerhoggarane. Hanen kika og kika etter kva det kunne vere.
"Kva har du der?" sa han.
"Det er brev eg har fått frå paven i Rom," sa reven; "vil du ikkje hjelpe meg å lese dei? Eg ser ikkje godt nok til å lese sjølv."
"Eg ville så gjerne, men torer ikkje no," sa hanen. "Der kjem ein skyttar - det er han som eig garden. Eg sit bak leggen; eg ser han, eg ser han!" sa den.
Då reven hørte at hanen klunka om ein skyttar, la han på sprang det fortaste han vann.
Den gongen var det hanen som brukte revekroken.
ORD FORKLART:
Revekrok eller revkrok
kan vere (1) revestrek, det vil seie så som fusk og fanteri, knep eller intrigar. (2)
Vi finn også revekrok i uttrykket "spenne revekrok". Det er ei styrkeprøve
mellom to som ligg på ryggen ved sida av kvarandre med hovudet til kvar sin kant. Kvar
av tevlarane krøkjer høgre foten inn i høgre foten til motstandaren og
freistar å vippe han over og rundt. Det er det heile.
Skipperen og Gamle-Eirik
 |
| Han som kom i eit vindkast laut sveitte for skipperen! |
På ein av gardane der budde ein kar som klora seg til ein stor og gild båt og byrja å segle med tømmer og meir slikt. Den skipperen var av Ulster-slekt, han var ufattelig heldig med alt han tok seg til. Ingen andre fekk slike frakter, ingen andre tente slike pengar. Dei velta liksom inn på han, og det var slett ikkje noen som var gode for å gjøre slike reiser som han: Kor han fór hen, var vinden med han. Ja, dei sa at berre han snudde hatten sin, så vende han vinden dit han ville ha den òg. Slik fór han i mange år i fart med trelast og på Kinareiser. Pengar tente han som gras.
Så var det ein gong han fór av stad heim over Nordsjøen for fulle segl som om han skulle ha stole både last og skute så fort segla han. Men det var ein som fór enda fortare ville ha tak i han. Det var Gamle-Eirik det. Skipperen hadde gjort kontrakt med, og nett den dagen var tida ute: Kvart augeblikk kunne Gamle-Eirik kome og hente han.
Skipperen kom opp frå kahytta og på dekket. Der såg han høgt til vers. Så praia han tømmermannen og eit par til av folka sine. Dei skulle gå ned i det store lasterommet og hogge to hol i botnen av skuta. Dernest skulle dei lette pumpene opp frå pumpe-stativa og drive dei tett inn i hola, så sjøen stod langt opp i pumpestokken.
Folka undra seg på dette og syntest det var snodig arbeid; men dei gjorde som skipperen hadde sagt. Dei hogg to hol i botnen og dreiv inn pumpene så tett at det ikkje kunne kome ein vassdrope inn i lasten. Men opp i pumpene stod Nordsjøen sju fot høg.
Det var berre så vidt dei hadde fått flisa over bord etter arbeidet, så kom Gamle-Eirik i eit vindkast og fakka skipperen i kragen.
"Stopp, farr, det har ikkje slik bråhast," sa skipperen og gav seg til å verje seg og løyse ut klørne som Gamle-Eirik hadde slått i han. Det gjorde han med ein merlespikar. "Har du ikkje gjort kontrakt om at du støtt skulle halde skuta tørr og tett?" sa skipperen. "No kan du sjå sjølv - mål i pumpene! Vatnet står sju fot opp i røret. Pump og pump skuta lens, så kan du ta meg og ha meg så mye du orkar!" sa han.
Gamle-Eirik var ikkje klokare enn at han let seg narre til å pumpe. Han streva og sveitta. Sveitten fossa som bekker nedetter han. Det var så mye at dei gjerne kunne drive ein kvernkall nedst i rygg-skåra. Men han pumpa opp av Nordsjøen og ut i Nordsjøen. Det arbeidet blei han trøtt av til sist. Då han ikkje orka meir, fór han heim i fullt sinne til oldemor og ville kvile seg. Skipperen let han vere skipper så lenge han ville, og er han ikkje død, så fer han vel enno og seglar dit han vil og dreier vinden etter som han snur hatten sin.
ORD FORKLART:
Ein kvernkall er eit
vasshjul med skovler som driv øvste steinen i ei kvern av gammalt slag.Merlespikar: spiss stålreiskap til
å spleise tau med.
Edmund Ulster og dei gode hjelparane
 |
| To havrelefser og ein øltår - og å tømme ei kjøtbu - gjorde veg i vellinga. |
Så var det tre brør på Ulster Gard; den eldste heitte Per, den andre heitte Pål og den yngste var Edmund Ulster, av di han gjekk i slik ein genser støtt. Han likte også å sitje og grave og rake i oska. Den dagen det blei gjort kjent kva for båt kongen ville ha, slumpa han til å vere ved kyrkja han også. Då han kom heim og fortalde om båten og det som var utlova, bad Per mor si om niste. Per var eldstebror, no ville han i veg og sjå om han kunne byggje båten og vinne kongsdottera og halve riket.
Då han hadde fått nisteskreppa på nakken, strauk han av garde. På vegen møtte han ein gammal, krokete mann som såg snill ut.
"Kor skal du av?" sa mannen.
"Eg skal bort i skogen og lage trau til far, han liker ikkje å ete i lag med oss andre," sa Per.
"Trau skal det bli!" sa mannen.
"Kva har du i sekken din?" spurde mannen.
"Møkk," sa Per.
"Møkk skal det bli," sa mannen.
Så strauk Per bort i eikeskogen og hogg og tømra alt han vann. Men alt han hogg og alt han tømra, så blei det ikkje anna enn trau og trau. Då det lei til middags, skulle han ha seg noe å leve av og tok opp nisteskreppa si. Men det var ikkje mat, det som var i nistesekken. No hadde ikkje Per noe å leve av og det gjekk heller ikkje betre med tømringa. Han blei dermed fort lei av arbeidet, tok øksa og sekken på nakken og strauk heim til mor att.
No ville Pål i veg og sjå om ikkje han hadde lykka til å byggje båt og vinne kongsdottera og halve kongeriket. Han bad mor om niste, og då han hadde fått den, tok han sekken på nakken og la av garde ut i marka. På vegen møtte han ein gammal mann, som verka så krokete og stakkarslig.
"Kor skal du hen?" sa mannen.
"Å, eg skal bort i skogen og lage grisetrau til vesle grisungen vår," sa Pål.
"Grisetrau skal det bli!" sa mannen.
"Kva har du i sekken din?" spurde mannen.
"Møkk," sa Pål.
"Møkk skal det bli!" sa mannen.
Så strauk Pål bort i skogen og tok til å hogge og tømre alt han orka. Men korleis han hogg og korleis han skapte og forma, så blei det ikkje anna enn trauemne og grisetrau. Han gav seg ikkje enda, han dreiv på til langt utpå ettermiddagen. Då tenkte han det var vel å få seg litt mat, for han hadde blitt svolten av jobbinga. Då han tok opp matsekken sin, var det ikkje matsmulen i sekken. Pål blei så harm at han vrengde sekken og slo den mot ein stubbe, tok øksa og strauk ifrå skogen og heim med det same.
Då Pål var komen vel heim, ville Edmund i veg. Han bad mora om niste. "Eg kunne kanskje få bygd båten og vinne kongsdottera og halve riket," sa han.
"Ja ja sann," sa mora; "du som aldri gjør anna enn å rote og rake i oska! Nei, du får ikkje noen niste!" sa kjerringa.
Edmund gav seg ikkje for det, han bad så lenge og vel at han fekk lov til sist. Niste fekk han ikkje, men han lurte med seg eit par havrelefser og ein doven øltår.
"Og ha alltid på deg ein sterk ulster av god vare, så vil det gå vel i nordavinden," sa mor hans til farvel.
Då han hadde gått ei stund, møtte han den gamle mannen som verka så krokete og stakkarslig.
"Kor skal du hen?" sa mannen.
"Eg skal til skogs og byggje båt som går like godt på vatn og land, om det kan høve seg," sa Edmund; "for kongen har kunngjort at den som kan byggje ein slik båt, skal få kongsdottera og halve riket," sa han.
"Kva har du i sekken din?" spurde mannen.
"Ikkje stort å tale om, det skulle nå vere niste," svarte Edmund.
"Gir du meg litt av nista di, skal eg hjelpe deg," sa mannen.
"Gjerne det," sa Edmund, "men det er ikkje anna enn to havrelefser og ein doven øltår."
Det var det same kva det var; berre han fekk det, skulle han nok hjelpe han.
Då dei kom opp til gamle-eika i skogen, sa mannen: "No skal du skjere ut ei flis, og den skal du setje inn att som den har sete, og når du har gjort det, kan du leggje deg til å sove."
Ja, Edmund gjorde som han sa, han la seg til å sove, og i søvne syntest han han hørte det hogg og hamra og tømra og saga og snikra, men vaken kunne han ikkje bli før mannen vekte han. Då stod båten fullt ferdig ved sida av eika.
"Stig no oppi og ta med alle du møter," sa den gamle mannen. Edmund Ulster takka for båten, segla av stad, og sa det skulle han gjøre.
Då han hadde segla eit stykke, kom han til ein lang, mager mann som låg bortmed eit berg og åt gråstein. "Kva er du for ein som ligg og et gråstein?" sa Edmund.
Jo, den karen var så kjøtsvolten at han aldri kunne få ete seg mett. Derfor var han nøydt til å ete gråstein, sa han, og så bad han om han kunne få lov til å vere med om bord.
"Ja, vil du vere med, så stig på," sa Edmund.
Ja, det ville han, og så tok han med noen store gråsteinar til niste.
Då dei hadde segla eit stykke til, trefte dei på ein som låg i ein solbakke og patta på ein tønnetapp.
"Kva er du for ein?" sa Edmund Ulster, "og kva skal det vere godt for at du ligg og pattar på denne tønnetappen?"
"Når ein ikkje har tønna, får ein ta til takke med tappen," sa mannen; "eg er så tørst etter øl at eg aldri kan drikke meg mett på øl og vin," sa han. Så bad han om han fekk lov til å bli med på båten.
"Ja, ver så god," sa Edmund Ulster med ein gong.
Ja, mannen steig på og tok med seg tappen sia han var så urimelig tørst.
Då dei hadde segla eit stykke til, trefte dei på ein som låg med øyret til bakken og lydde.
"Kva er du for ein, og kva skal det vere godt for at du ligg og lyttar på bakken?" sa Edmund Ulster.
"Eg lyttar etter graset, for eg har slik hørsel at eg hører det gror," sa han. Så bad han om han fekk lov til å vere med på båten.
Det var ikkje nei til det. "Vil du vere med, så stig oppi," sa Edmund Ulster.
Ja, han steig oppi, han også.
Då dei hadde segla eit stykke til, kom dei til ein som stod og sikta og sikta.
"Kva er du for ein, og kva skal det vere til at du står og siktar slik?" sa Edmund.
"Eg ser så skarpt," sa han, "at eg kan skyte beint fram til ytterenden av jorda." Så bad han om han fekk lov til å vere med på båten.
"Ja, ver så god," sa Edmund.
Mannen steig om bord.
Då dei hadde segla eit stykke til, kom dei til ein som fór og hoppa på eitt bein, og det andre hadde han sju kjempetunge blylodd på.
"Kva er du for ein?" sa Edmund, "og kva skal det vere godt for at du fer og hoppar på eitt bein og har blylodd på over tusen kilo på det andre?"
"Eg har så lett for å flyge," sa han. "at om eg gjekk på begge føtene, kom eg til kanten av jorda på mindre enn fem minutt." Så bad han om han fekk lov til å vere med om bord.
"Vil du vere med, så stig på," sa Edmund.
Ja, det ville mannen. Han steig opp i båten til Edmund Ulster og følgjet hans.
Då dei hadde segla eit stykke att, trefte dei ein som stod og heldt seg for truten.
"Kva er du for ein?" sa Edmund Ulster, "og kva skal det vere godt for at du står slik og held deg for truten?" sa han.
"Vel, eg har sju somrar og femten vintrar i kroppen," sa han, "så eg er heilt nøydd til å halde meg for truten. Sleppte dei ut alle saman, så gjorde dei vel kål på livet med det same," sa han, og så bad han om han fekk lov å vere med.
"Ver så god," sa Edmund.
Så steig han opp i båten til dei andre.
Då dei hadde segla ein god stund, kom dei til kongsgarden.
Edmund Ulster strauk like inn til kongen og sa at nå stod båten ferdig utfor dør. No ville han ha kongsdottera, som kongen hadde lovd ut.
Kongen likte ikkje dette noe særlig, for Edmund Ulster såg ikkje fin og fjong ut; han var både svart og sotete, og kongen ville helst ikkje gi dottera til slik ein fant. Så sa han at han fekk vente litt; guten kunne ikkje få kongsdottera før han hadde tømt ein kjøtbu kongen hadde. Der stod tre hundre tønner kjøt. "Kan du gjøre det til i morgon, skal du få henne," sa kongen.
"Eg får prøve," sa Edmund Ulster; "men eg får vel lov til å ta med ein av kameratane mine?"
Ja, det kunne han få lov til. Han kunne ta med alle seks om han ville, sa kongen; for han trudde det var heilt uråd om han så hadde seks hundre med seg inn.
Edmund tok berre med seg han som åt gråstein og støtt var så svolten på kjøt. Då dei kom og let opp bua, hadde han ete opp alt i hop. Det var igjen meir att enn seks små spekebogar - ein til kvar av dei andre kameratane. Så strauk Edmund opp til kongen og sa at no var bua tom, og no fekk han vel kongsdottera.
Kongen gjekk til bua, og tom var den. Men Edmund var både svart og sotete, og kongen syntest det var altfor ille at slik ein fant skulle ha dottera hans. Så sa han at han hadde ein kjellar full med øl og gammal vin, tre hundre tønner av kvart slag. Dette ville han ha drukke opp først. "Er du kar til å drikke dei opp til i morgon på denne tida, skal du få henne," sa kongen.
"Eg får prøve," sa Edmund; "eg får vel ta med ein av kameratane mine?" sa han.
"Gjerne det," sa kongen; han meinte han hadde så mye øl og vin at dei skulle få meir enn nok alle sju.
Edmund Ulster tok med han som patta på tappen og støtt var så tørst etter øl, og så låste kongen dei inne nedi kjellaren. Der drakk den andre tønne etter tønne så lenge det var noe igjen, men den siste let han vere att noe på - det kunne vere eit par potter til manns til kvar av kameratane.
Om morgonen let dei opp kjellaren, og med det same strauk Edmund inn til kongen og sa han var ferdig med ølet og vinen, og no fekk han vel dottera hans, som han hadde lovd.
"Først vil eg ned i kjellaren og sjå," sa kongen, for han trudde det ikkje. Men då han kom ned i kjellaren, var det ikkje anna å finne enn tomme tønner. Men Edmund var stadig like svart og sotete, og kongen syntest ikkje det var sømmelig å ha slik ein svigerson. Så sa han til Edmund at kunne han skaffe vatn frå ytterkanten av jorda til kongsdottera sin te om ti minutt, så skulle han få både henne og halve riket, for det var nå reint umogelig, trudde han. Det var det vel.
"Eg får prøve," sa Edmund.
Så fekk han fatt på han som hinka på eitt bein og hadde blylodd på godt og vel tusen kilo på det andre, og sa at han fekk spenne av lodda og bruke beina så fort han orka, for han trong tevatn frå kanten av jorda om ti minutt.
Han tok av lodda, fekk eit spann og la i veg - vekk var han med det same. Men det varte og det rakk og han kom ikkje att. Til sist var det ikkje meir enn tre minutt til tida var ute, og kongen var så velnøgd som han hadde fått ei mark.
Men så ropte Edmund på han som hørte graset gro, og sa han fekk lytte etter kor det blei av den rappføtte.
"Han har sovna ved brønnen," sa han; "eg kan høre han snorkar og at trolla lyskar han," sa han.
Så ropte Edmund Ulster på han som skaut like til ytterkanten av jorda, og bad han setje ein kule i trollet. Ja, det gjorde han, han skaut det midt i auget attpåtil. Det store trollet slo opp eit brøl, så han som skulle hente tevatn vakna med ein kipp og kom i veg. Då han var i kongsgarden, var det enda eitt minutt att av dei ti.
Edmund Ulster gjekk opp til kongen og sa at der var vatnet, og no fekk han vel kongsdottera, det var vel ikkje meir å snakke om. Men kongen syntest han var svart og sotete no som før, og likte ikkje å ha han til svigerson. Så sa kongen at han hadde tre hundre famnar ved han skulle tørke korn med på badstova, "og er du kar til å sitje der og brenne opp veden, så skal du få henne. Det er ikkje tvil om det," sa han.
"Eg får prøve," sa Edmund Ulster; "men vel får eg lov å ta med ein av kameratane mine?"
"Ja, om det så var alle seks," sa kongen. Han tenkte det skulle bli varmt nok til dei alle.
Edmund tok med han som hadde dei femten vintrane og dei sju somrane i seg, og sette seg inn på badstova om kvelden. Kongen hadde lagt sterkt på varmen; bålvarmen var så sterk at dei gjerne kunne støypt jernomnar der. Ut att kunne dei ikkje kome, for kongen slo slåa for og hengde på eit par hengelås med det same dei to var inne.
Så sa Edmund: "Du får sleppe ut seks-sju vintrar så det blir passe sommarvarmt her inne." Då blei det så dei kunne halde ut der, men då det lei på natta, blei det vel kjølig. Så sa Edmund Ulster at han skulle lunke på med eit par somrar, og då sov dei til langt på dag. Då hørte dei kongen rusla utafor. Edmund sa:
"Slepp ut eit par kalde vintrar til, og lat den siste gå like i synet på kjeltringen."
Ja, den andre gjorde alt som han blei bedt om, og då kongen let opp badstovedøra og trudde dei låg der oppbrende, sat dei og hutra og fraus. Det var mest så tennene skrangla. Han med dei femten vintrane i kroppen sleppte så den siste like i fjeset på kongen, så det flaug opp ei stor frostblemme.
"Får eg kongsdottera no?" sa Edmund Ulster.
"Ja, ta henne og ha henne og ta riket attpå," sa kongen. Han torde liksom ikkje seie nei lenger.
Så heldt dei bryllaup og tura og dominerte og skaut salutt så alle gret. Det er sant, det.
Korfor isbjørnen er kvit og klokare
 |
| Naken isbjørn |
Den bjørnen møtte ein gong reven, han kom luskande med eit knippe fisk han hadde stole.
"Kor har du fått det frå?" spurde bjørnen.
"Eg har vore ute og fiska!" svarte reven.
Så fekk bjørnen også lyst til å lære å fiske, og bad reven seie korleis han skulle fare fram.
"Det er enkelt," sa reven, "og den kunsten er snart lært. Du skal berre gå ut på isen, hogge eit hol og stikke rumpa nedi. Så må du halde den der bra lenge. Ikkje bry deg om at det svir i den; det er når fisken bit. Dess lenger du held den nedi, dess meir fisk får du. Og rett som det er, skal du rykkje den tvert opp!"
Bjørnen gjorde som reven hadde sagt, han heldt rumpa lenge, lenge nedi holet, like til den fraus fast og bjørnen sat dekt av kvitt rim over heile seg. Då rykte han så rumpa gjekk tvert av. Slik blei kvitebjørnen til, den dei kallar isbjørn og vassbjørn andre stader. Og kvitebjørnen går stundom sidrumpa og støtt stubbrumpa den dag i dag. Trur du det ikkje, så ikkje bry deg med å sjå etter; det kan kome vel med.
Etter den dagen var det rom for to slags bjørnar i vika nedfor Ulstergarden.
Litteratur
Eve: Bø, Olav: Eventyr 1. 3rd ed. Samlaget. Oslo, 1977.
Fva: Asbjørnsen, Peter & Moe, Jørgen: Samlede eventyr, bd 1-3. Kunstnerutgaven, Gyldendal. Oslo, 1965.
Noev: Alver, Brynjulf et al eds: Serien "Norsk Eventyrbibliotek" finst på Samlaget i Oslo:
- Prinsessene som dansa i åkeren: eventyr frå Rogaland. (Brynjulf Alver, ed). 1967.
- Guten som tente i tri år for tri skilling: eventyr frå Telemark; Vol 2. (Olav Bø, ed). 1975.
- Guten som snudde på halvskillingen: eventyr frå Hedmark og Oppland. (Olav Bø, ed.). 1981.
- Jomfru Marias gudmorsgåve: eventyr frå Hordaland. (Brynjuf Alver, ed). 1972.
- Sunnafor sør og nordafor nord: eventyr frå Akershus, Vestfold og Østfold. (Brynjulf Alver, ed). 1976.
- Kongsdottera i koppartårnet: eventyr frå Trøndelag. (Brynjulf Alver, ed). 1970.
- Dei tri blå tårni: eventyr frå Telemark; Vol 1. (Olav Bø og Bjarne Hodne, eds). 1974.
- Dyret i hagjen: eventyr frå Agder. (Olav Bø, ed). 1978
- Ridder Skau og jomfru Dame: eventyr frå Ringerike. (Brynjulf Alver, ed). 1969.
- Lita-Frid-Kirsti: eventyr frå Valdres, Numedal, Hallingdal og nedre Buskerud. (Reimund Kvideland, ed). 1979.
- Guten i gadden: eventyr frå Sogn og Fjordane, Møre og Romsdal. (Brynjulf Alver, ed). 1980.
- Glunten og Riddar Rev: eventyr frå Nord-Norge. (Reimund Kvideland, ed). 1977.
 |
 |
 |
 |
BRUK. Brukargaiden femner over forkortingar, bøker ordna etter forfattarar og bokstavkodar, ordbøker, design og navigering på nettstaden, søkjeråd, og tilvisingar. [LENKJE]
ANSVAR UT (ansvarsfråskriving) til gagn for oss: [LENKJE]
© 1999–2007, Tormod Kinnes. [E-POST]